GAME – Không chơi thì thôi, đã đụng là ghiền? Nguyên lý “thưởng-phạt” và ứng dụng

Thắc mắc vì sao có những trò game “không hay lắm” hay những trò cờ bạc “không lời lắm” nhưng cứ ngồi xuống là không muốn đứng lên?

Rất nhiều yếu tố, nhưng nguyên lý “thưởng – phạt” luôn là điểm mấu chốt đáng chú ý để giải đáp thắc mắc trên. Không chơi thì thôi, đã đụng là ghiền. Tại sao vậy? Cùng xem thử nhé.

(Nguồn: https://youtu.be/tWtvrPTbQ_c – Dịch giả: Teddy)

Học thuyết của B.F. Skinner dựa trên nguyên lý “thưởng – phạt” để hình thành hoặc xóa bỏ một hành vi nào đó. Có thể hiểu đơn giản:

  • Hành vi được “thưởng” có xu hướng lặp lại
  • Hành vi bị “phạt” có xu hướng ngừng lại

“Huấn luyện thú” và cả “huấn luyện người”, là ứng dụng của nguyên lý này. Muốn khiến ai đó thích chơi game, nghiện bài bạc, ham học, lễ phép, thậm chí huấn luyện ai đó…yêu bạn? Skinner có thể giúp!

Có thể thưởng và phạt để khuyến khích một hình vi. Nhưng nên hạn chế sử dụng hình phạt, bởi vì:

  • Hầu hết những hành vi bị phạt chưa được bỏ hẳn, mà chỉ bị kìm nén. Vậy nên khi vắng mặt hình phạt, hành vi đó sẽ tái diễn. Tù nhân tiếp tục phạm tội khi ra tù. Trẻ con tiếp tục nói bậy khi không có mặt bố mẹ.
  • Hình phạt có thể đem lại nỗi sợ. Học sinh bị phạt nhiều có thể sợ đi học.
  • Hình phạt có thể dẫn đến kích động. Bị đánh nhiều sẽ dẫn đến tức nước vỡ bờ.

Và không phải cứ thưởng là được, cần thưởng khôn ngoan, có 3 cách thưởng:

  • Thưởng liên tục: Không thiết và nhanh chán (Cái gì càng dễ có và có nhiều thì càng nhanh ngán).
  • Thưởng bất ngờ: Rất cần và lâu chán (Cờ bạc cá độ, lâu lâu mới thắng một lần nên với kỳ vọng “không biết vận may sẽ đến với mình khi nào, biết đâu lần tới?”, nên lúc nào cũng thích chơi).
  • Thưởng định kỳ: Bình thường (Trả lương theo giờ, mỗi tháng được 3 triệu; hay trả lương theo sản phẩm: 5 món được 10k, bạn thường chỉ hăng say làm việc khi gần đến “cuối kỳ”).

Thưởng khôn ngoan không chỉ dừng lại ở việc thưởng bất ngờ, mà cần thưởng những thứ họ “thích” hoặc/và “cần”. Những thứ như đồ ăn, thức uống, tình dục,…là những nhu cầu thiết yếu rất khó cưỡng, đặc biệt khi đang thèm muốn. Ngoài ra, là con người ai cũng đói khát tình yêu và sự thừa nhận từ người khác, nên chúng cũng có sức quyến rũ rất lớn. Vậy nên sự quan tâm (tình yêu) và lời khen (sự công nhận) cũng là những phần thưởng giá trị bạn có thể sử dụng để khuyến khích hành vi của người khác.

Hiện tượng thường nhật

Hải cẩu chơi bóng, voi con làm xiếc, cá heo nhào lộn, khỉ đi xe đạp,…những kỹ năng này đều được luyện tập dựa trên nguyên lý “thưởng – phạt”.

Ngay cả chúng ta dù còn nhỏ hay đã lớn, cũng phần nào bị nguyên lý này chi phối. Ví dụ với hành vi hút thuốc:                                                                         Nếu bạn “chỉ” ở nhà, bị bố mẹ “phạt nặng” mỗi lần hút thuốc, khả năng cao bạn sẽ bỏ thuốc. Nếu bạn “chỉ” ở trường, được bạn bè “khen nhẹ” mỗi lần phả thuốc, khả năng cao bạn sẽ nghiện thuốc. Nếu bạn ở cả 2 môi trường, “nghiện” hay “bỏ” sẽ phụ thuộc vào bạn, liên kết việc “hút thuốc” với “hình phạt” hay “phần thưởng” nhiều hơn. Sự liên kết neuron thần kinh này được tạo thành trong tâm trí chúng ta. Bạn sẽ “nghiện” nếu não bạn liên kết việc “hút thuốc” với lời khen “ngầu” của lũ bạn. Bạn sẽ “bỏ” nếu não bạn liên kết việc “hút thuốc” với lời chê “hôi” của nhỏ bạn gái và bị từ chối hôn. Mấu chốt là liên kết nào trong trí não được hình thành!

Môi trường giáo dục cũng áp dụng nguyên lý này, nếu ngoan sẽ được thưởng phiếu bé ngoan, nở mặt với bố mẹ. Còn hư sẽ bị phạt đứng cột cờ, xấu hổ với bạn bè.

Ứng dụng

Khi đang bực bội và được “người ấy” quan tâm, đừng dại phát hỏa lên và trút giận lên đầu họ với những lời nói có gai. Bị phạt mỗi lần quan tâm nên đừng hỏi tại sao họ ngừng hành vi “quan tâm” bạn.

Giao thiệp với người khác cũng tương tự, khi muốn ai đó hành xử theo cách bạn muốn thì mỗi lần họ làm thế, hãy “thưởng” cho họ bằng những phần quà họ cần hay thích. Sự quan tâm, động viên, lời khen, thừa nhận, tiền, đồ ăn, tình dục…và…nên thưởng khôn ngoan!

Như video ở trên, hãy đề phòng những thế lực đen tối sử dụng nguyên lý thưởng – phạt này để “gài” bạn chơi game, hút thuốc, rượu bia, phạm pháp,…để rồi tự hỏi sao mình lại giống con chim trong hộp Skinner vậy!

GAME – Không chơi thì thôi, đã đụng là ghiền? Nguyên lý “thưởng-phạt” và ứng dụng
5 (100%) 4 votes

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *